"Phòng chống và kiểm soát người điều khiển phương tiện giao thông cơ giới đường bộ sử dụng rượu bia" là một nhiệm vụ được đặt lên hàng đầu tại Nghị quyết 88/NQ-CP ngày 24/8/2011 của Chính phủ về tăng cường thực hiện các giải pháp trọng tâm bảo đảm trật tự an toàn giao thông; sau 2 năm thực hiện, báo cáo của Uỷ ban An toàn giao thông Quốc gia đánh giá "Các giải pháp phòng chống và kiểm soát người điều khiển phương tiện cơ giới đường bộ sử dụng rượu, bia được các Bộ, ngành, địa phương quan tâm triển khai mạnh mẽ, bước đầu đã nâng cao nhận thức của người điều khiển phương tiện về hiểm hoạ tai nạn giao thông do uống rượu bia. Tuy nhiên, qua phân tích, uống rượu bia vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tai nạn giao thông tại Việt Nam, nhất là đối tượng thanh thiếu niên, người điều khiển phương tiện...".

Thật vậy, tai nạn giao thông vẫn đang là vấn đề nhức nhối trong toàn xã hội, gây thiệt hại lớn về người và tài sản (mỗi năm trung bình làm chết trên dưới 10  nghìn người và bị thương gần 30 nghìn người, thiệt hại tài sản hàng nghìn tỷ đồng). Một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tai nạn giao thông là do người điều khiển phương tiện giao thông đã uống rượu bia nhưng vẫn điều khiển phương tiện; qua số liệu phân tích chưa đầy đủ về các nguyên nhân dẫn đến tai nạn giao thông, thì nguyên nhân do người điều khiển phương tiện vi phạm quy định về nồng độ cồn chiếm gần 6% trong tổng số các nguyên nhân gây ra vụ tai nạn giao thông (ngoài ra còn rất nhiều trường hợp vụ tai nạn giao thông do nguyên nhân rượu bia nhưng chưa được xét nghiệm kết luận chính xác và chưa được thống kê đầy đủ).

Mặt khác, từ việc người điều khiển phương tiện giao thông cơ giới đường bộ vi phạm quy định về nồng độ cồn ("say" rượu bia), đã kéo theo nhiều vi phạm khác cũng là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tai nạn giao thông như: vi phạm tốc độ; đi không đúng phần đường, làn đường; tránh vượt sai; không chấp hành tín hiệu giao thông, đi vào đường ngược chiều....

Và "say" rượu bia, không kiểm soát được tinh thần và hành vi cũng chính là nguyên nhân dẫn đến tình trạng chống người thi hành công vụ, gây rối trật tự công cộng...làm ảnh hưởng đến công tác bảo đảm trật tự an toàn giao thông nói riêng và trật tự an toàn xã hội nói chung.

Thời gian qua, việc xử lý người điều khiển phương tiện sử dụng nồng độ cồn quá quy định đã được Quốc hội, Chính phủ và các Bộ, ngành quan tâm; từ việc sửa đổi Luật giao thông đường bộ: Luật giao thông đường bộ năm 2008 đã nghiêm cấm hoàn toàn việc sử dụng rượu bia đối với người điều khiển ô tô, xe máy chuyên dùng (Luật giao thông đường bộ năm 2001 cho phép người điều khiển ô tô, xe máy chuyên dùng sử dụng rượu bia với nồng độ dưới 80 miligam/100 mililit máu hoặc 0,4 miligam/1 lít khí thở) và hạ định mức quy định về nồng độ cồn đối với người điều khiển môtô, xe gắn máy (từ 80 miligam/100 mililit máu hoặc 0,4 miligam/1 lít khí thở xuống còn 50 miligam/100 mililit máu hoặc 0,25 miligam/1 lít khí thở); đến việc nâng cao chế tài xử phạt tiền đối với hành vi vi phạm về nồng độ cồn đồng thời áp dụng các hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép lái xe và các hình thức khác như tạm giữ phương tiện, thông báo vi phạm về nơi công tác, học tập, cư trú để kiểm điểm, giáo dục...; Bộ Công an đã chỉ đạo lực lượng Cảnh sát giao thông sử dụng các loại máy đo nồng độ cồn tăng cường công tác tuần tra, phát hiện và xử lý lái xe vi phạm về nồng độ cồn, mỗi năm xử lý hàng trăm nghìn trường hợp vi phạm.

Tuy vậy, thực tế việc xử lý lái xe vi phạm nồng độ cồn vẫn chưa đáp ứng yêu cầu, vi phạm vẫn mang tính phổ biến; việc kiểm tra, xử lý của lực lượng Cảnh sát giao thông còn gặp rất nhiều khó khăn, có nhiều nguyên nhân nhưng tập trung một số nguyên nhân cơ bản sau:

- Sử dụng rượu bia đã được coi là một phong tục, tập quán lâu đời của người Việt Nam, được phổ biến rộng rãi trên khắp mọi miền Tổ quốc và ăn sâu vào tiềm thức của mỗi người, hầu như trong tất cả các bữa ăn hoặc liên hoan, gặp gỡ, cưới hỏi....đều phải có rượu hoặc bia và hầu hết những người tham gia bữa ăn đều uống (mà trong những người này có nhiều người sau đó phải điều khiển phương tiện tham gia giao thông).

- Nhiều người điều khiển phương tiện giao thông cơ giới đường bộ chưa nhận thức đầy đủ về tác hại và mối liên hệ trực tiếp của rượu bia đối với vấn đề tai nạn giao thông và cũng chưa nắm được quy định của pháp luật cũng như chế tài xử phạt vi phạm nồng độ cồn đối với lái xe, nhất là đối tượng lái xe là người dân tộc do công tác tuyên truyền còn hạn chế (chưa tập trung tuyên truyền được đối với các đối tượng ở vùng sâu, vùng xa); nội dung hình thức tuyên truyền chưa đủ mạnh, chưa đáp ứng yêu cầu.

Một số người mặc dù biết được tác hại của rượu bia khi điều khiển phương tiện, biết được chế tài xử phạt đối với hành vi vi phạm quá nồng độ cồn khi lái xe nhưng vẫn cố tình vi phạm vì chủ quan cho rằng vẫn làm chủ được hành vi, làm chủ được tay lái.

- Chế tài xử phạt tiền đối với lái xe vi phạm quy định về nồng độ cồn mặc dù đã được quy định nâng lên đáng kể so với các quy định trước đây (mức phạt đối với lái xe ôtô vi phạm, nâng gấp 2,5 lần; lái xe môtô vi phạm, nâng gấp 2 lần) đồng thời áp dụng các hình thức xử phạt bổ sung, nhưng so với yêu cầu thực tiễn vẫn chưa đảm bảo đủ mạnh, vẫn dừng ở mức xử phạt hành chính nên chưa thực sự có tính răn đe, giáo dục đối với lái xe. Pháp luật một số nước (ngay như Thái Lan, Singapore hoặc một số bang của Mỹ) quy định đối với hành vi vi phạm nồng độ cồn khi điều khiển phương tiện giao thông cơ giới đường bộ tham gia giao thông ngoài việc bị xử phạt rất nặng, người vi phạm còn bị phạt tù có thời hạn (tùy thời gian, tính chất, mức độ vi phạm hoặc tái phạm có thể phạt tù vài ngày hoặc lâu hơn) và tước quyền lái xe vĩnh viễn, vì hành vi vi phạm này được coi là hành vi nguy hiểm cho xã hội, có thể xâm hại trực tiếp đến tính mạng, tài sản hợp pháp của công dân.

- Bộ Luật hình sự năm 1999 sửa đổi bổ sung năm 2009 cũng quy định xử lý rất nghiêm tội phạm vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông cơ giới đường bộ, mà người phạm tội trong khi "say rượu" hoặc sử dụng các chất kích thích khác. Quy định như vậy, nhưng loại tội phạm này vẫn diễn ra khá phổ biến, chưa được ngăn chặn, nhiều vụ án về tai nạn giao thông xảy ra rất thảm khốc mà nguyên nhân do các lái xe sử dụng rượu bia.

- Trang bị phương tiện, máy móc kiểm tra nồng độ cồn mặc dù đã được đầu tư nhưng vẫn còn thiếu nhiều và chất lượng còn chưa đồng bộ: Máy đo nồng độ cồn chỉ mới được trang bị đến Cảnh sát giao thông cấp tỉnh (mỗi tỉnh chỉ có 2 đến 3 máy) và một vài huyện trọng điểm; nhiều máy đo đã lạc hậu, không đo được chỉ số nồng độ cồn theo yêu cầu hoặc phải thổi nhiều lần thì máy mới hiện chỉ số. Mặt khác, yêu cầu về vệ sinh nên mỗi người sử dụng một ống thổi riêng, nên kinh phí trang bị ống thổi cũng hạn chế.

- Biên chế lực lượng làm nhiệm vụ bảo đảm trật tự an toàn giao thông còn thiếu nhiều, trong khi đó, bên cạnh nhiệm vụ tuần tra, kiểm soát xử lý vi phạm nồng độ cồn, lực lượng Cảnh sát giao thông còn thực hiện nhiều nhiệm vụ khác trên nhiều tuyến đường và nhiều địa bàn khác nhau theo yêu cầu chính trị, do đó, không thể bố trí lực lượng thường xuyên thực hiện việc xử lý vi phạm nồng độ cồn.

Mặt khác, việc kiểm tra, xử lý vi phạm nồng độ cồn đối với mỗi trường hợp vi phạm thường rất phức tạp và mất nhiều thời gian, đối tượng bị yêu cầu kiểm tra thường không chấp hành và hay có những biểu hiện chống đối như: Không thổi vào ống thổi, hoặc chỉ ngậm vào mà không thổi, nhiều trường hợp say "ăn vạ", thậm chí còn chống lại người thi hành công vụ, gây rối trật tự công cộng kéo theo nhiều vấn đề xã hội phức tạp khác phát sinh. Trong khi đó, pháp luật hiện hành chưa có chế tài cưỡng chế bắt buộc người vi phạm phải thử máu nếu không chấp hành việc thổi vào ống thổi....Điều đó đã gây không ít khó khăn cho lực lượng thực thi nhiệm vụ.

Từ kinh nghiệm và kết quả thực hiện "bắt buộc đội mũ bảo hiểm đối với người đi môtô, xe gắn máy" cho thấy, để thực thi nghiêm túc và có hiệu quả quy định "Cấm sử dụng rượu bia đối với người điều khiển ôtô, xe máy chuyên dùng; hạn chế sử dụng rượu bia đối với người điều khiển môtô, xe gắn máy", cần phải thực hiện quy định này một cách đồng bộ, đồng thuận và kiên quyết.

Đồng bộ là yêu cầu phải có sự chung tay góp sức của các ngành, các cấp, chính quyền địa phương... để tổ chức thực hiện, từ việc xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, ra lộ trình tổ chức thực hiện đến việc tuyên truyền, giáo dục pháp luật; hạn chế dần việc sử dụng rượu bia; quy định điều kiện và quản lý đối với việc kinh doanh rượu bia của các nhà hàng, quán ăn....Nếu chỉ đưa lực lượng Công an ra thực hiện việc kiểm tra, xử lý thì kết quả không thể vững chắc lâu dài mà còn tạo nên sự "đối đầu" với nhân dân.

Đồng thuận là yêu cầu phải có tiếng nói chung của toàn xã hội, phải có sự ủng hộ thống nhất của các cơ quan thông tin đại chúng, báo chí từ Trung ương đến địa phương đối với các quy định về cấm sử dụng rượu bia khi điều khiển phương tiện và tuyên truyền ủng hộ đối với việc xử lý của cơ quan chức năng.

Kiên quyết là yêu cầu từ việc quy định chế tài xử lý phải mạnh, đáp ứng được yêu cầu thực tiễn; đến việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế mạnh để kiểm tra, xử lý (có thể bắt buộc thử máu trong những trường hợp cần thiết); đồng thời với việc đầu tư, trang bị máy móc, thiết bị đo nồng độ cồn hiện đại và tăng cường lực lượng kiên quyết xử lý đối với hành vi vi phạm về nồng độ cồn đối với lái xe, thực hiện liên tục trong những thời gian và lộ trình nhất định.

Về vấn đề nâng cao hiệu quả công tác cưỡng chế người điều khiển phương tiện cơ giới đường bộ vi phạm quy định về nồng độ cồn, theo tôi, cần tập trung một số nội dung sau:

Thứ nhất: Sửa đổi hoặc ban hành mới một số văn bản quy phạm pháp luật, tạo hành lang pháp lý cho lực lượng trực tiếp làm nhiệm vụ, theo hướng:

- Quy định hành vi vi phạm nồng độ cồn khi điều khiển phương tiện giao thông cơ giới đường bộ tham gia giao thông là hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm hại trực tiếp đến tính mạng, tài sản hợp pháp của công dân (vi phạm pháp luật hình sự).

Nếu chưa quy định ngay được, thì trước mắt quy định tạm giữ hành chính đối với người và phương tiện tham gia giao thông nếu người điều khiển phương tiện vi phạm quy định về nồng độ cồn; áp dụng hình thức xử phạt mức tối đa khung tiền phạt được quy định và tước giấy phép lái xe không thời hạn.

- Quy định cụ thể các biện pháp và hình thức cưỡng chế, kiểm tra đối với người vi phạm điều khiển phương tiện mà trong cơ thể có nồng độ cồn.

- Quy định và kiểm soát chặt chẽ đối với hoạt động sản xuất, buôn bán kinh doanh mặt hàng rượu bia, nhất là quy định điều kiện kinh doanh rượu bia đối với các nhà hàng, quán ăn....

Thứ hai: Các cơ quan thông tin đại chúng tập trung tuyên truyền mạnh về tác hại và mối liên hệ trực tiếp của rượu bia đối với vấn đề tai nạn giao thông và những quy định của pháp luật cũng như chế tài xử phạt vi phạm nồng độ cồn đối với lái xe, nhất là đối tượng lái xe khách, môtô, xe gắn máy, thành phần là người dân tộc, vùng sâu, vùng xa....Tuyên truyền phải nhấn mạnh được việc uống rượu bia say là một tệ nạn xã hội, uống rượu bia say điều khiển phương tiện là hành vi nguy hiểm cho chính bản thân và cho xã hội, nên cần hạn chế và dần loại bỏ thói quen này.

Thứ ba: Chính quyền địa phương các cấp phải kiểm soát được việc bán và sử dụng rượu bia tại các nhà hàng, quán ăn, thực hiện theo lộ trình từ hạn chế tiến tới cấm bán tràn lan rượu bia tại các nhà hàng, quán ăn như hiện nay; chỉ cho phép một số nhà hàng, quán ăn bán rượu bia có điều kiện.

Thứ tư: Đầu tư trang bị phương tiện, máy đo nồng độ cồn hiện đại cho lực lượng trực tiếp làm nhiệm vụ (cụ thể là lực lượng CSGT), đảm bảo đủ về số lượng, nhất là trang bị cho lực lượng CSGT cấp huyện và đạt về chất lượng (hiện đang thực hiện thí điểm tại Quảng Ninh và đã đạt kết quả cao).

Thứ năm: Lực lượng CSGT xây dựng và triển khai các phương án phối hợp lực lượng kiểm tra, xử lý người điều khiển phương tiện giao thông cơ giới đường bộ vi phạm quy định nồng độ cồn. Kinh nghiệm thực tế đã thực hiện tại một số địa phương cho thấy, để đạt hiệu quả cao, cần triển khai các Tổ công tác gồm lực lượng CSGT, Cảnh sát điều tra tội phạm về TTXH (hoá trang) và Cảnh sát cơ động thực hiện việc kiểm tra hoặc cưỡng chế kiểm tra đối với lái xe ngay phía ngoài các nhà hàng, quán ăn.

Thứ sáu: Bên cạnh việc tuyên truyền, xử lý, cần phải có sự quản lý của cơ quan, tổ chức, cá nhân người điều khiển phương tiện, do đó, đề nghị các cấp uỷ đảng, người đứng đầu các tổ chức, tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp gương mẫu chấp hành quy định về sử dụng rượu bia và có quy định nghiêm cấm cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức sử dụng rượu bia trong giờ hành chính; nghiêm cấm lái xe của cơ quan sử dụng rượu bia trong mọi trường hợp và thực hiện nghiêm túc chế tài xử lý nội bộ đối với các trường hợp vi phạm./.